ترفندهای رایانه

مرجع محتوای کاربردی پارسی

قانون افشای اسرار شغلی و حرفه ای شهروندان  اختصاصی «تابناک باتو»؛ قانونگذار کیفری ایران در ماده ۶۴۸ قانون مجازات اسلامی، صراحتاً مبادرت به جرم‌انگاری افشای اسرار کرده و افشای اسرار شغلی و حرفه‌ای را به عنوان یک جرم مستقل پیش‌بینی نموده است .اسرار جمع سر و در مفهوم لغوی به امور نهان و پنهانی اطلاق می‌شود که افراد تمایل یا علاقه‌ای به افشا یا هویدا ساختن آن‌ها ندارند؛ این امور محرمانه و سری، ضرورتاً امور مجرمانه یا مذموم و ناپسند نیستند، بلکه قلمرو اسرار حتی مشمول امور مستحسن و پسندیده که برای صاحب آن جنبه محرمانه داشته و علاقه ای به نشر یا باخبر شدن دیگران از آنها ندارد نیز می‌شود.
 

اسرار حرفه‌ای و شغلی نیز اسراری هستند که افراد به دلیل ماهیت و ذات شغل و حرفه خود و بسته به مراودات و روابطی که با مردم دارند، از آنها مطلع شده یا به آن‌ها دسترسی دارند.به عنوان مثال؛وکلای دادگستری یا کارشناسان رسمی یا سردفتران اسناد رسمی به موجب قوانین خاص به عنوان محرم اسرار شناخته شده اند و قانونگذار به صورت موردی و در مقررات خاص، تصریح به ضرورت رازداری آنها نموده و حتی ضمانت اجرای انتظامی نیز در موارد نقض این ممنوعیت، پیش‌بینی کرده است.

البته سری بودن، واجد یک مفهوم نسبی است و بسته به شرایط و موقعیت عرفی یا اجتماعی قربانی یا محتوای موضوع و شرایط زمان و مکان می تواند وجوه مختلف و متمایزی داشته باشد. نکته مهم این است که با توجه به جنبه خصوصی این جرم، ممکن است رضایت قربانی در افشای اسرار موجب مشروعیت و توجیه عمل شده و وصف مجرمانه آن را زایل کند مگر آنکه عمل ارتکابی در همین حد مشمول عناوین مجرمانه یا ممنوعیت‌های قانونی مستقل دیگری شود و جنبه عمومی داشته باشد.

صرف‌نظر از ضمانت‌های انتظامی در مشاغل خاص نظیر وکالت و سردفتری و امثالهم، قانونگذار کیفری در ماده ۶۴۸ قانون مجازات اسلامی ( تعزیرات ۷۵)، صراحتاً مبادرت به جرم‌انگاری این اعمال کرده و افشای اسرار شغلی و حرفه‌ای را به عنوان یک جرم مستقل پیش‌بینی نموده است. به موجب ماده ۶۴۸ : “اطباء، جراحان، ماماها و داروفروشان و تمامی کسانی که به مناسبت شغل و حرفه خود محرم اسرار می‌شوند، هرگاه در غیر از موارد قانونی اسرار مردم را افشا کنند، مجرم شناخته شده و به مجازات ۳ ماه و یک روز تا یک سال حبس یا به یک میلیون و ۵۰۰ هزار یا ۶ میلیون ریال جزای نقدی محکوم می‌شوند”.

مبنای جرم‌انگاری این رفتار و ممنوعیت افشای اسرار مردم، حمایت از تمامیت معنوی و حیثیت اشخاص است و همان‌طور که جسم انسان از حرمت و کرامت برخوردار است، روح، روان و آبروی وی نیز ذاتا” دارای ارزش و احترام است. مضاعف بر اینکه، فلسفه جرم‌انگاری این رفتار از جهتی حفظ امنیت و سلامت جامعه نیز است.
 
طبیعی است اگر اشخاصی نظیر پزشک و وکیل که با اسرار مردم سر و کار دارند راز‌دار نباشند، زمینه بی‌اعتمادی و عدم مراجعه مردم به آنها فراهم می‌شود و در نتیجه حقوق احتمالی آن‌ها نیز به مخاطره می‌افتد که این امر تبعات منفی بی‌شماری را بر امنیت و سلامت اجتماع وارد خواهد ساخت.
 
اما در تحلیل ماده ۶۴۸ و شرایط تحقق این جرم ذکر چند نکته ضروری است؛
 

نکته نخست اینکه اطلاق عبارت “تمامی کسانی”در صدر ماده ۶۴۸، ناظر بر این معناست که مرتکبان این جرم، ممکن است اشخاصی غیر از مصادیق تمثیلی مورد اشاره در ماده را نیز شامل شوند و از این حیث نیز محدودیتی در توسعه قلمرو مرتکبین وجود ندارد.

نکته دوم آنکه مرتکبان این جرم ضرورتاً باید کسانی باشند که به مناسبت شغل یا حرفه خود محرم یا رازدار تلقی شوند و فرقی هم نمی کند که این شغل دولتی باشد یا غیر دولتی یا رسمی باشد یا غیر رسمی. لذا افرادی که از لحاظ قانونی و بنا بر موقعیت و شرایط عرفی و اجتماعی، راز‌دار تلقی نمی‌شوند، در فرض افشای اسرار دیگران مشمول این جرم نمی‌شوند. فرضا”؛چنانچه صاحب سر، اسرار خصوصی خود را نزد دوست خود یا یک فرد عادی که از منظر قانونی و شغلی، تکلیفی به رازداری نداشته و محرم اسرار تلقی نمی شود، مطرح نموده و فرد اخیر آنها را افشا کند، عمل وی از قلمرو شمول ماده ۶۴٨ خارج است و ممکن است مشمول عناوین مجرمانه دیگری گردد زیرا شخصیت مرتکب جرم، از عناصر ضروری تحقق بزه افشای اسرار در ماده ۶۴٨ است.

نکته سوم این است که افشا در صورتی جرم تلقی شده و قابل مجازات است که بنا برالزام و تجویز قانونی نباشد و منظور از افشا در فرض ماده ۶۴۸، افشای خودسرانه اسرار است و چنانچه افشا به حکم صریح قانون یا به تبعیت از مراجع ذی‌صلاح قانونی(نظیر محاکم قضایی) باشد، مشمول این ممنوعیت نشده و امری مباح تلقی می‌شود.

 نکته دیگر اینکه افشای اسرار به هر وسیله‌ای اعم از انتشار در روز‌نامه‌ها یا سخنرانی در اماکن و مجامع یا حتی در محافل خصوصی امکان‌پذیر است و کثرت دامنه انتشار شرط نیست و از این حیث قانونگذار نفس افشا را ولو آنکه در حضور یک نفر یا تعداد اندکی از افراد صورت پذیرد، جرم تلقی کرده و طبعاً وسیله افشا نیز در فرض ماده ۶۴٨اهمیتی ندارد.

البته در یک مورد به موجب ماده ۱۷ قانون جرایم رایانه‌ای مصوب ۸۸ قانونگذار کیفری، افشا و انتشار اسرار دیگری، چنانچه به “وسیله”سامانه‌های رایانه‌ای یا مخابراتی صورت‌ گیرد به نحوی که منجر به ضرر یا هتک حیثیت آنها شود، جرم تلقی شده و مقنن “وسیله ارتکاب جرم “را شرط ضروری برای تحقق آن برشمرده است. اطلاق و عمومیت ماده ۱۷ این قانون شامل صاحبان مشاغل و حرف خاص و افراد عادی جامعه نیز می‌شود و قید عبارت( هرکس) در صدر این ماده نشان می‌دهد که این ممنوعیت خاص شامل تمام افراد جامعه می‌شود و حتی به نظر می‌رسد با توجه به خاص بودن این قانون و اخیر التصویب بودن آن، چنانچه افشای اسرار شغلی به یکی از وسایل مصرحه در ماده ۱۷ صورت پذیرد، جرم ارتکابی از قلمرو شمول ماده ۶۴۸ قانون مجازات اسلامی خارج و تابع این ماده است.

جرم موضوع ماده ۶۴۸ از جرایم عمدی است و مرتکب باید با علم و آگاهی به نامشروع بودن عمل ارتکابی خویش و با آگاهی از محرمانه بودن اطلاعات و داده‌هایی که قصد افشای آنها را دارد، عامدانه و عالمانه مبادرت به افشا کند و انگیزه وی در افشا اهمیتی ندارد و آنچه مهم است اینکه بدون حکم و مجوز قانونی اسرار را افشا کند و از این حیث موفق به عمل افشا شود زیرا جرم موضوع این ماده جرم مطابق یک برداشت، مقید به نتیجه است و لازمه تحقق آن این بوده که مرتکب موفق شود، سکانس های اجرایی جرم و نتیجه دلخواه را که همان “افشای سر” است را به نحو کامل و مطلوب انجام دهد؛ هر چند دیدگاه دیگری نیز وجود دارد که این جرم را از یک منظر مطلق تلقی نموده و نفس عمل افشا را بدون حصول نتیجه خاص، برای تکوین جرم کافی می داند.

لذا افشا و انتشار غیرعمدی یا ناشی از قصور مشمول ماده ۶۴۸ نبوده و جنبه مجرمانه ندارد. در بحث مجازات نیز قانونگذار کیفری مجازات حبس و جریمه نقدی را پیش‌بینی کرده است که قاضی اختیار دارد حسب مورد صرفاً یکی از این ۲ مورد را حکم قرار دهد و امکان تجمیع مجازات با توجه به قید عبارت”ویا” در قسمت اخیر ماده مذکور وجود ندارد.

در پایان باید اظهار داشت، به موجب ماده ۱۰۴ قانون مجازات اسلامی مصوب ۹۴، جرم موضوع ماده ۶۴۸ از جرائم قابل گذشت محسوب شده و تعقیب با شکایت شاکی خصوصی شروع و با اعلام گذشت قطعی وی متوقف خواهد شد.
 
دکتر ایوب میلکی، حقوقدان
 
قانون افشای اسرار شغلی و حرفه ای شهروندان       

منبع : tabnakbato.ir

مجله

برچسب ها: , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , ,