ترفندهای رایانه

مرجع محتوای کاربردی پارسی

جهانگردی در تاریخ و آیات و روایات

جهانگردی در اسلام,حدیث جهانگردی

 جهانگردی در متون قرآنی و حدیثی با تعبیر هجرت و مهاجرت آمده است

 

 جهانگردی در متون قرآنی و حدیثی با تعبیر هجرت و مهاجرت آمده است و آن برای نخستین بار در تاریخ اسلام در اوایل بعثت اتفاق افتاد; اما به تدریج‏به یک سنت تبدیل شد و آثار مطلوبی به جا نهاد که در این مقاله تفصیل آن خواهد آمد .

 هجرت و جهانگردی یک سنت دیرینه اسلامی است و آثار مطلوبی درپی دارد و باید شرایط مساعد توسعه آن را فراهم آورد; منتها باید از آن به نحو شایسته‏ ای بهره برداری کرد .

۱ . پیشینه جهانگردی در اسلام
 جهانگردی در اسلام از همان آغاز که با نام هجرت شروع شد. همواره در طول تاریخ اسلام ادامه داشت . گرچه در آغاز برای رهایی از شکنجه و آزار دشمنان صورت می‏ گرفت، ولی بیشتر هدف از آن تقویت اسلام و نشر آثار و فرهنگ اسلامی بوده ‏است .

نخستین هجرتی که در اسلام رخ داد، هجرت حدود ۸۵ نفر از جوانان تازه ‏مسلمان بود که با دستور پیامبر اسلام مکه را به قصد حبشه ترک گفتند (سیره ابن هشام، ج‏۱ ص‏۳۴۴ – ۳۶۰) و آیین اسلام به دست این مهاجرین در دیار حبشه شهرت یافت. در دوران خلفا پس از رحلت پیامبر، هجرت به اطراف کشور و آگاهی از اوضاع و احوال کشورهای مجاور صورت می‏ گرفت و از جانب خلفا هیئت‏ های رسمی گسیل می ‏شوند تا کسب اطلاع کرده، ضمنا زمینه را برای توسعه و نشر فرهنگ اسلامی آماده سازند. علاوه بر هیئت‏ های سیاسی که به منظور بر قراری روابط دیپلماتی اعزام می‏ شدند، در قرن سوم و چهارم هجری شخصیات بارزی به جهانگردی دست زدند و آثار گران‏بهایی از خود به یادگار گذاردند .

از جمله احمد بن ابی یعقوب ابن واضح یعقوبی (ت حدود ۲۹۰ق) که او را بحاثه فی التاریخ و اخبار البلدان یاد می ‏کنند . او در دو زمینه تاریخ و جغرافی محقق فرزانه‏ای به شمار می ‏رود . شرق و غرب کشورهای آسیای میانه و دور را گردیده و اطلاعات زیادی فراهم ساخته‏ است . او به تمامی بلاد فارس و ارمنستان و سپس شبه قاره هند و کشورهای عربی و افریقایی، مغرب و اندلس (اسپانیا) سفرکرده بود و عادت او بر این بود که از چگونگی احوال و اوضاع اجتماعی – سیاسی کشورها به خوبی آگاه شود. از جمله آثار وی تاریخ گسترده اوست که در آن رخدادهای تاریخی را تا پایان سال ۲۵۹ آورده ‏است. دیگر کتاب البلدان است که در شناخت اوضاع اجتماعی و فرهنگی و جغرافی شهرها از منابع ارزشمندی به شمار می‏رود و نیز کتاب اخبارالامم و مشاکله الناس لزمانهم و کتاب الممالک و المسالک و جز اینها .

ابوالحسن علی بن حسین مسعودی (ت‏۳۴۶ق) صاحب مروج الذهب از بزرگترین جهانگردان اسلامی به شمار می‏رود . او را با عنوان الرحاله الکبیر والمورخ الخبیر یاد می‏ کنند . او بیشترین کشورهای مجاور را گردیده و با شخصیات و رجال بزرگ ملاقات داشته و اخبار دست اول رااز افراد ذیربط به دست آورده‏است .

ولادت او در بغداد بود و به مصر و بلاد مغرب سفر نمود و در راه تحصیل دانش تا اقصی بلاد را پیمود. از همان ابتدای قرن چهارم به تمامی بلاد فارس، سپس شبه قاره هند تا آسیای دور و حتی جزیره سیلان و دریای هند سفر کرد. کشور پهناور چین و ماورای آن را دید و در اواخر نیمه اول همین قرن تمامی کشورهای عربی و آسیای میانه را پیمود و همواره در کسب اطلاعات بود .
او در این زمینه آثار گران‏بهایی از خود باقی گذارد که از جمله آنها مروج الذهب، اخبار الزمان، التنبیه و الاشراف، و جز آنهاست که امروزه مورد بهره‏برداری بسیار است .

عبید الله بن خرداد به (ت‏۳۰۰/۲۸۰) از ایرانیان دانشمند و جغرافی‏دان بزرگ به شمار می‏رود . در دائره‏المعارف اسلامی از او با عنوان جغرافی عظیم من اصل فارسی یاد شده است (ج‏۱، ص‏۱۴۹) . کتاب او المسالک و الممالک و نیز جمهره انساب الفرس از بهترین کتاب‏ها در این زمینه شناخته شده است. در دائره‏المعارف آمده است: «او از معتبرترین افراد مورد وثوق آن زمان بهره گرفته ‏است. سر پرستی پست ویژه در خطه طبرستان و جمع آوری اخبار بلاد و شهرها به دو واگذار شده بود .

بلخی ابوزید احمد بن سهل (ت‏۳۲۲ق) جغرافی‏دان معروف در شهرکی به نام شاستیان نزدیکی بلخ دیده به جهان گشود. او از دانشمندان به نام و بر مذهب تشیع بود . او و کندی فیلسوف معروف فلسفه و جغرافیا را نزد ابی علی جیهانی فراگرفت. کتاب او به نام صور الاقالیم معروف‏است .

اصطخری ابو اسحاق ابراهیم بن محمد فارسی (ت‏۳۴۰ق) جغرافی‏دان نامی کتابی با نام تقویم البلدان نگاشته که به نام المسالک و الممالک معروف گشته است. او این کتاب را مانند سابقین خود با گشت و سیاحت در بلاد جمع و تدوین کرده ‏است .

ابن حوقل ابوالقاسم محمد بن حوقل (ت حدود۳۵۰ق) که با عنوان رحاله جهانگرد سخت‏کوش و جغرافی‏دان فرزانه، مشهور گشته ‏است، تمامی کشورهای اسلامی را شرقا و غربا پیموده و با دقتی کامل معلومات فراوانی از این کشورها فراهم آورده و از نوشته ‏های پیشین خود، مانند نوشته‏ های ابن خرداد به و وزیر جیهانی و قدامه نیز بهره گرفته‏ است. اصطخری از او خواست تا نقشه ‏های جغرافی او را تنظیم دهد و دقت ‏بیشتری بخشد که ابن حوقل تقریبا همان نوشته ‏ها را با معلومات فرآهم آورده خود تکمیل و کتاب المسالک والممالک را از رهگذر آن تالیف نمود .

ابو دلف مشعر بن مهلهل خزرجی (ت حدود۳۹۰ق) شاعری نغز نمکین گفتار که شهره آفاق بود و بیشتر با صاحب بن عباد رفت و آمد داشت و از مساعدت‏های وی برخوردار بود و در سفرها از کتاب‏های او بهره‏مند می ‏شد . او شاعر رحاله وصف شده و او اولین جهانگرد اسلامی به شمار آمده است . بیشتر عمر خود را که از نود سال گذشت، در سفرهای دور و دراز صرف نمود .

 

شوق فراوانی در آگاهی یافتن از عادات و رسوم و آداب ملت‏های مختلف داشت. عمان و رامهرمز و هند و کشمیر و افغانستان را گردید. سفرنامه او به نام عجائب البلدان معروف‏ است. یاقوت حموی و قزوینی صاحب کتاب عجائب المخلوقات از آن بهره جسته ‏اند. یاقوت حموی در وصف شهرک دورق در خوزستان مشاهدات قابل توجهی از کتاب او نقل می‏کند که از دقت کاملی حکایت دارد .

حکیم ناصر خسرو قبادیانی (۳۹۴ – ۴۸۱ق) از حکما و متکلمین نامی در قبادیان حوالی بلخ تولد یافت . از اوان جوانی به تحصیل و علوم و معارف و تحقیق پرداخت و ادیب و شاعری فرزانه بود. نخست‏به کارهای دیوانی مشغول و سپس رها کرد و به جهانگردی و سیر در آفاق و انفس پرداخت. در سفر هفت ‏ساله خود حجاز، آسیای صغیر، سوریه و مصر را دید و به خطه خراسان رحل اقامت گزید; ولی آزارها دید و به ناچار به کنج عزلت در یمکان بدخشان خزید و سفرنامه معروف خود را در آنجا به سال ۴۴۴ به رشته تحریر در آورد و دیگر کتاب زادالمسافرین است که پس از مراجعت از سفر خراسان و مازندران و طبرستان نگاشت .

ابوریحان محمد بن احمد بیرونی ریاضی دان و فیلسوف نامی (۳۶۲ – ۴۴۰ق) در بیرون یکی از قلعه‏ های داخل حدود خوارزم به دنیا آمد. او را با نام الفیلسوف الریاضی الفلکی الجواب یاد می‏کنند. «جواب‏» به معنای جهانگرد سخت کوش‏است. ولع شدیدی به سیر و سیاحت و سفر در آفاق داشت. دوستار آگاهی از اوضاع جغرافی و بهره‏ گیری از مظاهر طبیعت‏ بود. سفر پر ثمری به شبه‏ قاره هندوستان داشت و تمامی نواحی آن را گردید و با آداب و فرهنگ مردم آن زمین پهناور از نزدیک آشنا شد و کتاب تحقیق ماللهند او از گران‏بهاترین منابع شناخت احوال و اوضاع هند در آن زمان به شمار می‏رود .

ابو عبید بکری عبدالله بن عبدالعزیز اندلسی (ت ۴۸۷ق) پس از سفرهای طولانی در شرق و غرب کتابی در شناخت ‏شهرها و کشورها و احوال و اوضاع بلاد به نام المسالک والممالک نگاشت .

ابن جبیر ابوالحسن محمد بن احمد کنانی اندلسی (۵۴۰ – ۶۱۴ق) ادیب و شاعری فرزانه و دوستار علم و شناخت آثار و احوال بلاد بود . او را با عنوان رحاله ادیب یاد کرده ‏اند. به سیر و سیاحت علاقه فراوان داشت. سه مسافرت کنجکاوانه به شرق کشورهای اسلامی دارد که در سفر سوم در اسکندریه بدرود حیات گفت و در همین سفر اخیر سفرنامه خود را به نام رحله ابن جبیر با عباراتی نغز و شیوا و پرمحتوا به رشته تحریر در آورد . امتیاز آن بر رحله ابن‏ بطوطه صداقت و دقت فراوان و خالی از مبالغه بودن گزارش‏های آن است .

ابن سعید مغربی علی بن موسی ابوالحسن (ت‏۶۸۵ق) از نواده ‏های صحابی جلیل عمار بن یاسر مورخ، شاعر، ادیب و دانشمندی فرزانه بود. زادگاه او شهرکی در نزدیکی غرناطه (اندلس) و در آن دیار شهره آفاق گشت. علاقه فراوان به گشت و سیاحت داشت. به کشورهای اسلامی مصر و عراق و شام سفر طولانی داشت و گزارش‏های خود را در این سفر در کتابی به نام المغرب گردآوری نمود و پیوسته در سیر و سفر بود تا در ۷۵ سالگی در دمشق بدرود حیات گفت .

ابن بطوطه محمد بن عبدالله بن محمد (۷۰۳ – ۷۷۹ق) جهانگرد نامی تمامی کشورهای اسلامی و آسیای دور را در مدت ۲۷ سال گردید و معلومات ارزنده‏ای از این کشورها و آداب و رسوم ملت‏های گوناگون فراهم آورد. او را با نام امیرالرحالین (سرآمد جهانگردان) یاد می‏ کنند. سفرنامه او نیاز به وصف ندارد و از شهرت به سزایی برخوردار است و با ارزشترین سفرنامه‏ های علمی به شمار می‏رود که تا امروز از معلومات و مندرجات آن بهره‏مند می‏شوند . بسیاری از مشاهدات او امروزه در شناخت‏ برخی حیوانات و گیاهان، علاوه بر مسایل جغرافی و فرهنگی مورد استفاده ‏است . غربیان به این سفرنامه عنایت‏خاصی دارند و این کتاب شهرت جهانی یافته ‏است .

اینها نمونه هایی ‏است از جهانگردان جهان اسلام که جهانگردی را وسیله شناخت و نشر معارف و تبادل افکار و اندیشه‏ های علمی و فرهنگی قرار داده‏اند و «فسیحوا فی الارض; به گشت و گذار در پهنای زمین بپردازید» (توبه، آیه ۲) را به منظور «فانظر الی آثار رحمت الله; آثار گستره رحمت الهی را مشاهده کنید» (روم، آیه ۵۰) انجام داده‏اند و آیه «ا فلم یسیروا فی الارض فتکون لهم قلوب یعقلون بها; آیا در زمین گردش نکرده‏اند، تا دلهایی داشته باشند که با آن بیندیشند» (حج، آیه ۴۶) و آیه «قل سیروا فی الارض فانظروا کیف بدا الخلق; بگو: در زمین بگردید و بنگرید چگونه آفرینش را آغاز کرده است‏» (عنکبوت، آیه ۲۰) را نصب العین خود قرار داده ‏اند .

 جهانگردی در اسلام,حدیث جهانگردی

………….

 

2 . آثار مطلوب جهانگردی
 قرآن کریم و روایات، از جهانگردی با نام مهاجرت یاد کرده و به آن ترغیب نموده و آن را از اسباب توسعه فرهنگی و اقتصادی شمرده است: «و من یهاجر فی سبیل الله یجد فی الارض مراغما کثیرا و سعه; هرکه در راه خدا مهاجرت کند، در پهنای زمین آسایش بیشتر و گشایشی به دست‏ خواهد آورد» (نساء، آیه ۱۰۰) . این آسایش و گشایش، هر دو جهت مادی و معنوی را شامل می‏شود . گسترش اقتصادی (تجارت و صنعت) هماهنگ با گسترش فرهنگی و علمی و سیاسی پیش می‏رود .

جهانگردی در گذشته با عنوان روابط تجاری و اقتصادی صورت گرفته است. تجار مسلمان، پیام اسلام را نیز با خود همراه می‏بردند و بسیاری از ملتها در افریقا و آسیای دور از همین راه به آیین اسلام تشرف یافتند. پس از آن اهداف سیاسی و علمی و فرهنگی نیز در جهانگردی مسلمانان مطرح شد و از این سفرها و جهانگردی‏ها ذخایر فراوان حاصل شد. مسلمانان به مصداق آیه کریمه «یا ایها الناس انا خلقناکم من ذکر و انثی و جعلناکم شعوبا و قبائل لتعارفوا» (حجرات، آیه ۱۲) نسبت‏به تمدن ملت‏های گوناگون آشنایی حاصل کردند و با بهره‏گیری از دستاوردهای مختلف جهانیان تمدنی گسترده و استوار برای خود فراهم ساختند .

در این آیه یادآور می‏ شود همه مردم از یک پدر و مادر پدید آمده ‏اند; لذا همه برادر و برابرند، و این اختلاف نژادها و ملیت ‏ها که جهانیان را به دسته ‏ها و گروه‏ های گوناگون در آورده، هرگز آنها را از هم جدا نساخته ‏است; بلکه هر گروه بر حسب استعدادها و شرائط موجود خود دستاوردهایی دارند که باید مورد مبادله قرار گیرد و هر گروه با آشنا شدن با فرهنگ و تمدن دیگر گروه‏ ها، بهترین و شایسته‏ ترین را برای خود انتخاب کنند و با این انتخاب متقابل، سطح فرهنگ و علم بشری گسترش یافته، روز به روز ارتقا پیدا کند . آیه «فبشر عباد الذین یستمعون القول فیتبعون احسنه; بشارت باد بندگان شایسته مارا که گوش فرا می‏دهند و بهترین را انتخاب کرده، پیروی می‏کنند» (زمر، آیه ۱۷ و ۱۸) به همین حقیقت اشارت دارد . این که آدمی با دستاوردهای دیگران آشنا شود و بهترین و شایسته ‏ترین آنها را تشخیص داده، برگزیند، انتخاب‏است; نه تقلید .

زنده‏ کردن جهانگردی، این‏گونه نتایج نیک و شایسته و بلکه ضروری را به دنبال دارد . آورده ‏اند که در سفر پنج فایده‏ است: زدودن غم از دل، کسب معیشت، به دست آوردن علم، آشنایی با فرهنگ ‏های گوناگون، دوست‏یابی، آن هم با افراد شایسته که در سفر شناخته می ‏شوند .

در روایات، تعابیری از قبیل سفر و سیر و سیاحت و هجرت در طلب علم و کسب معیشت ‏بسیار به چشم می‏خورد . امام صادق (ع) می‏فرماید: «سافروا تصحوا سافروا تغنموا; مسافرت کنید تا سالم باشید و مسافرت کنید تا استفاده ببرید» (محاسن برقی، ج‏۲، ص‏۳۴۵) .

در حدیث از پیامبر اکرم (ص) آمده‏است: «اوصی امتی بخمس: بالسمع، والطاعه، والهجره، والجهاد، والجماعه; من امتم را به پنج چیز سفارش می‏کنم: به گوش‏فرادادن، فرمانبرداری، جهانگردی، جهاد و وحدت‏» (مستدرک الوسائل، ج‏۱۱، ص‏۹) . بی‏تردید در این روایت مراد از هجرت هجرت از مکه به مدینه نیست; زیرا «لا هجره بعدالفتح; پس از فتح مکه هجرت معنا ندارد» (سنن ترمذی، ج‏۳، ص‏۷۵) ; لذا مقصود، هجرت از مناطق جهل‏زده به مراکز علمی‏است .

۳ . جلب جهانگرد
 در جلب جهانگردان دو هدف اساسی یعنی آشنایی با فرهنگ و تمدن ملت‏ها، و نشر تعالیم اسلامی و تبلیغ باید منظور باشد . البته پی‏آمدهای اقتصادی و سیاسی هم به دنبال دارد; ولی هدف اصلی یک کشور اسلامی که داعیه تبلیغ رسالت دارد، همان آشنا کردن بیگانگان با فرهنگ و تمدن اسلامی‏است و اهداف دیگر بایستی در رتبه دوم قرار گیرند .

بسیاری از بیگانگان آوازه اسلام را از دور شنیده ‏اند; ولی نمی‏دانند چقدر در پیشرفت تمدن بشری تاثیرگذار بوده، و چه نوآوری‏ هایی برای بهتر ساختن حیات جامعه انسانی به ارمغان آورده ‏است . آنان نمی‏دانند، اسلام تنها برای ساختن حیات پس از مرگ نیست . «و ابتغ فیما آتاک الله الدار الآخره و لا تنس نصیبک من الدنیا; و با آنچه خدایت داده سرای آخرت را بجوی و سهم خود را از دنیا فراموش مکن‏» (قصص، آیه ۷۷) .

خداوند انسان را آفریده است تا حیات دنیا را، پیش از حیات آخرت، آباد سازد و آباد ساختن حیات آخرت به آباد ساختن حیات دنیوی بستگی دارد . «هو انشاکم من الارض و استعمرکم فیها; او شما را از زمین پدید آورد و در آن شما را برای آبادساختن آماده کرد .» (هود، آیه ۶۱) ; پس آدمی وظیفه دارد تا در آبادی زمین بکوشد و این هدف و خواسته خدایی را جامه عمل بپوشاند .

ذوق سرشار و خلاقیت و هنر اسلامی – که بر دست توانای اسلام‏باوران فرزانه و فرهیختگان شایسته جهان اسلام، چه در رشته ادب یا فرهنگ یا هنر یا علم یا صنعت و آثار هنری و نوشتاری مسلمانان در طول تاریخ با شکوه اسلامی پدید آمده و در ساختن تمدن بشری نقش اساسی داشته و اسلام را دین زندگان معرفی می‏کند، نه دین مردگان، باید در معرض و دید شیفتگان تمدن‏های اصیل، و پویندگان آثار هنری و علمی بشر قرار گیرد و این تنها با جلب جهانگردان شیفته میسراست . خداوند درباره بیگانگان از دین توحیدی که به محیط اسلامی روی می‏آورند، می‏فرماید: «و ان احد من المشرکین استجارک فاجره حتی یسمع کلام الله ثم ابلغه مامنه ذلک بانهم قوم لا یعلمون ; و اگر یکی از مشرکان از تو پناه خواست پناهش ده تا کلام خدا را بشنود; سپس او را به مکان امنش برسان، چرا که آنان قومی نادانند .» (توبه، آیه‏۶)

نیز اسلام تحت عنوان مؤلفه قلوبهم سهمی از زکات را برای کسانی که خارج ملت‏اند قرار داده تا دل‏های آنان را به سوی اسلام جذب کند و گرایش دینی و اسلامی در درونشان ایجاد نماید; لذا وظیفه دولت اسلامی‏است تا امکانات جلب جهانگردان را به سرزمین اسلامی – که اصالت اسلامی بر آن حاکم‏است – فراهم سازد .

ضمنا بایستی برنامه جلب جهانگردان بیگانه به گونه‏ای تنظیم شود که بیشتر تحت تاثیر قرار گیرند . اگر جلب جهانگردان به گونه‏ای باشد که احیانا فرهنگ منحط خود را در معرض نمایش دلباختگان اجانب قرار دهند و از این راه عده‏ای فریب خورده شوند و گمان برند فرهنگ و تمدن و آزادی همان‏است که آنان همراه خود آورده ‏اند، در آن صورت خطر عظیمی جامعه اسلامی را تهدید خواهد نمود و مخصوصا قشر زودباور که هنوز در حالت‏خامی به سر می ‏برند، تحت تاثیر قرار گرفته، خواه و ناخواه، گرایش‏های اسلامی و ملی آنان به سستی می ‏گراید .

۴ . نتیجه
 جهانگردی که در آیات و روایات از آن به هجرت و مهاجرت تعبیر شده، پیشینه آن به صدر اسلام می‏رسد که برای اولین‏بار شماری از مسلمان به منطور حفظ جان خود از مکه به حبشه نزد نجاشی رفتند; اما بعد هجرت به یک سنت جاری اسلامی تبدیل شد و از این رهگذر عالمان و جغرافی‏دانان بسیاری در میان مسلمانان ظاهر شدند و آثار گران‏سنگی به جا نهادند. هجرت و جهانگردی با اهداف مختلفی صورت گرفته است . گاهی به قصد حفظ جان و گاهی به منظور تجارت و زمانی به نیت طلب علم و باری به جهت تبلیع دین بوده است . این پدیده می‏تواند آثار مطلوبی بر جای نهد . از سویی رونق اقتصادی و از سویی دیگر تبادل علمی و فرهنگی به دنبال داشته باشد . منتها نباید وسیله هجمه فرهنگی قرار بگیرد; بلکه باید از رهگذر آن فرهنگ قرآنی و اسلامی ترویج پیدا کند .

 

=====================================
منابع
قرآن کریم
نهج‏البلاغه، تحقیق شیخ محمد عبده، بی‏چا، بیروت، دار المعرفه، بی‏تا
دائره‏المعارف الاسلامیه، ترجمه عربی
آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن; الذریعه الی تصانیف الشیعه، چ‏۳، بیروت، دارالاضواء، ۱۴۰۳ق
ابن‏الاثیر، علی بن‏ابی الکرم; الکامل فی التاریخ، بی‏چا، بیروت، دارصادر، بی‏تا، افست‏بیروت، دارالفکر، ۱۴۰۲ ق
ابن حجر، احمد بن علی; تهذیب التهذیب، بی‏چا، بی‏جا، دارالکتاب الاسلامی لاحیاء و نشر التراث الاسلامی، بی‏تا
ابن‏خلدون، عبدالرحمن (ت‏۸۰۸ق)، مقدمه ابن‏خلدون، بی‏چا، بیروت، مؤسسه الاعلمی للمطبوعات، بی‏تا
ابن‏کثیر، اسماعیل بن عمر; البدایه والنهایه، ط‏۱، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۸ق
ابن‏هشام حمیری، عبدالملک; سیره النبی (ص)، بی‏چا، مصر، مکتبه محمد بن علی صبیح، و اولاده، ۱۳۸۳ق
امین عاملی، سید محسن; اعیان الشیعه، بیروت، دارالتعارف، بی‏تا
برقی، احمد بن محمد بن خالد; المحاسن، بی‏چا، تهران، دار الکتب الاسلامی، بی‏تا
بغدادی، اسماعیل پاشا; ایضاح المکنون، بی‏چا، بیروت، دار احیاء التراث العربی، بی‏تا
ترمذی، عیسی بن محمد; سنن الترمذی، ج‏۵، بی‏چا، استانبول، گاگری یایینلار، ۱۴۰۱ق
حاجی خلیفه; کشف الظنون عن اسامی الکتب و الفنون، بی‏چا، بیروت، دار احیاء التراث العربی، بی‏تا
حر عاملی، محمد بن‏حسن; وسائل الشیعه الی تحصیل مسائل الشریعه، ط‏۵، بیروت، داراحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ ق
خطیب بغدادی، احمد بن‏علی; تاریخ بغداد، بی‏چا، بیروت، دارالکتب العلمیه، بی‏تا
ذهبی، محمد بن‏احمد; سیر اعلام النبلاء، ط‏۷، بیروت، مؤسسه الرساله، بی‏تا
زرکلی، خیرالدین; الاعلام، ط‏۷، بیروت دارالعلم للملایین، ۱۹۸۶م
سهیلی; الروض الانف، بی‏چا، القاهره، مکتبه ابن‏تیمیه، ۱۴۱۰ق
کحاله، عمررضا; معجم المؤلفین، بی‏چا، بیروت، دار احیاء التراث العربی، بی‏تا
مجلسی، محمد باقر; بحارالانوار الجامعه لدرر اخبار الائمه الاطهار، ط‏۲، بیروت، مؤسسه الوفاء، ۱۴۰۳ق و ط‏۳، بیروت، دار احیاء التراث العربی، بی‏تا
مسعودی، علی بن‏حسین; مروج الذهب و المعاون الجواهر، ج‏۲، ط‏۲، مصر، موسسه السعاده، ۱۳۸۴ق
ندیم، محمد بن‏اسحاق; الفهرست، تحقیق رضا تجدد، بی‏چا، تهران، بی‏نا، ۱۳۵۰ش و بی‏چا، بیروت، دارالمعرفه، بی‏تا
نوری، میرزاحسین; مستدرک الوسائل و مستبط الوسائل، بی‏چا، بیروت، مؤسسه آل البیت لاحیاء التراث، بی‏تا
فصلنامه هفت آسمان شماره ۱

منبع: rasekhoon.net

منبع : بیتوته

مجله